Doç. Dr. Nuri Haksever
Hayat planlaması deyince çoğumuzun aklına para, emeklilik veya kariyer geliyor.
Oysa hayat, bundan çok daha geniş bir kavramdır.
Bununla birlikte, hepimiz bir yola çıkıyoruz.
Şu anda çalışıyoruz.
Para kazanıyoruz. Emeklilikte Finansal Zorluklar
Aile kuruyoruz.
Ayrıca, sağlığımızı korumaya çalışıyoruz. https://www.who.int/publications/i/item/9789240112575?utm_source=chatgpt.com
Ayrıca, çocuklarımızı yetiştiriyoruz.
Sonunda emekliliğe ulaşıyoruz.
Ancak çoğu zaman önemli bir soruyu yeterince erken sormuyoruz.
Aslında, ben bu yolun neresindeyim ve bu yol beni nereye götürüyor?
Ayrıca, bu sorunun cevabı ekonomi açısından da sağlık açısından da büyük önem taşıyor.
Çalışma Hayatında Yolun Sonunu Düşünüyor muyuz?
Ekonomi üzerinden düşünelim. Sabit Gelirle Yaşamak İçin 10 Altın Kuralı
Her şeyden önce hayat planlaması için bir memur olarak işe başladığınızı varsayalım.
- reddedesiniz.
Ama hedefiniz 7. derece.
Sonra 6.
4…
Mümkünse 1. derece.
Her basamakta gelirinizin ve statünüzün artacağını düşünüyorsunuz. Emeklilikte Alım Gücü ve Alternatif Yaşam
Mesela 100 lira kazanıyorsunuz.
Ancak sonra 200.
Belki 1.000 lira.
Sonuçta 1.000 liraya ulaştığınızda kendinizi oldukça başarılı hissediyorsunuz.
Çünkü bulunduğunuz basamak yükselmiş durumda.
Ancak burada önemli bir soru var:
Bu yolculuğun sonu neresi?
Maalesef ki çalışma hayatının doğal bir sonu var. Dünya Nüfus Günü: Türkiye Yaşlanırken Aile Yapısı Nasıl Değişiyor?
Emeklilik.
Fakat asıl mesele de burada başlıyor.
Emeklilikte Gelir Neden Önemli?
Çalışırken 1.000 lira kazandığınızı düşünelim. https://www.oecd.org/en/publications/financial-planning-and-financial-education-for-old-age-in-times-of-change_e1d4878e-en.html?utm_source=chatgpt.com
Ama emekli olduğunuzda geliriniz 300 liraya düşüyor.
Peki hayat standardınız ne olacak?
Çünkü insanın harcamaları emeklilik günü bir anda ortadan kalkmıyor.Fakat eEv aynı ev.
Elektrik faturası aynı elektrik faturası.
Ama mutfak masrafı devam ediyor.
Ulaşım devam ediyor.
Sağlık harcamaları yaş ilerledikçe daha önemli hale gelebiliyor.
Üstelik çalışma döneminde alışılan yaşam standardını bir anda değiştirmek kolay değil.
Biraz mizahi anlatırsak:
Ata binmiştiniz.
At gitti.
“Eşeğe bineyim” dediniz.
O da yok.
Sonra yürümeye başladınız.
Bir süre sonra yürümek bile zorlaşmaya başladı.
Buradaki sorun yalnızca gelir kaybı değil.
Gelir azalırken hayat standardının aynı hızda azaltılamaması.
Bu nedenle emeklilik planı, yalnızca “ne zaman emekli olacağım?” sorusundan ibaret olmamalı.
“Emekli olduğumda nasıl yaşayacağım?” sorusu da aynı derecede önemli.
İşsiz Kalınca Ne Oluyor?
Bir başka ihtimali düşünelim.70 Yaş Sonrası Üreten İnsanlar
İşinizi kaybettiniz.
Daha önce 1.000 lira kazanıyordunuz.
Artık 700 liraya razısınız.
Hatta 500 lira bile olabilir.
Ama bu kez başka bir sorun ortaya çıkıyor.
Overqualified.
Yani fazla nitelikli.
“Bu iş sizin için küçük.”
“Daha önce yöneticilik yapmışsınız.”
“Bu pozisyonda mutsuz olursunuz.”
“Bizim ücret seviyemiz size uygun olmayabilir.”
Yıllarca yükselmek için verdiğiniz mücadele, bir süre sonra yeniden iş bulmanın önündeki engellerden biri haline gelebiliyor.
Bu nedenle kariyerde yalnızca yükselmeyi değil, uyarlanabilir olmayı da düşünmek gerekiyor.
Bazen Bir Kişinin İşini İki Kişi Yapıyor
İş hayatında başka bir durum daha var.Gerçek Emeklilik Deneyimleri
Bir şirkette iki kişi çalışıyor.
Her biri 300 lira kazanıyor.
Sonra çalışanlardan biri ayrılıyor.
Şirket diğer çalışana iki kişinin işini yaptırıyor.
Ama maaşı 600 liraya çıkarmıyor.
Belki 350 lira veriyor.
Çalışan ise buna seviniyor.
Çünkü en azından işini kaybetmedi.
İnsan bazen kötü bir durumun içinde kendisini şanslı zannedebiliyor.
Bu örnek aslında hayatın başka alanları için de geçerli.
Kayıp yaşamamak ile iyi durumda olmak aynı şey değildir.
Bunu emeklilikte de hatırlamak gerekiyor.
İşveren Olmak Çözüm mü?
Bir başka yol daha var.
İşveren olmak.
Ancak kendi işini kurmak da sanıldığı kadar kolay değil.
Önce sermaye gerekiyor.
Sonra iş fikri.
Pazar bilgisi.
Müşteri.
Personel.
Tedarikçi.
Vergiler.
Kira.
Enerji giderleri.
Ve en önemlisi zaman.
100 liranız olduğunu düşünün.
Bu paranın tamamını işletmeye yatırdınız.
İşyeri açıldı.
Peki ertesi ay ne olacak?
Kira ödenecek.
Personel maaşı ödenecek.
Elektrik ve diğer giderler gelecek.
Vergiler olacak.
Henüz yeterince satış yapamıyor olabilirsiniz.
İşte burada çok önemli bir kavram ortaya çıkıyor.
Sürdürülebilirlik Sermayesi
İşi kurmak için gereken para başka bir şeydir.
İşi ayakta tutmak için gereken para başka bir şeydir.
Buna sürdürülebilirlik sermayesi diyebiliriz.
Bir işletmenin yalnızca kuruluş maliyetini hesaplamak yeterli değildir.
İşin para kazanmaya başlayacağı döneme kadar ayakta kalmasını sağlayacak kaynak da planlanmalıdır.
Bu yaklaşım emeklilik için de geçerlidir.
Emeklilikte yalnızca aylık geliri değil, beklenmeyen giderleri karşılayabilecek bir güvenlik payını da düşünmek gerekir.
Her Şey Doğru Giderken Bile Risk Var
Diyelim ki işiniz mükemmel gidiyor.
Beklediğiniz beş yılda değil, üç yılda yatırımınızı geri kazandınız.
İyi para kazanmaya başladınız.
Her şey yolunda.
Sonra dünyanın başka bir yerinde savaş çıktı.
Ekonomik kriz başladı.
Pandemi ortaya çıktı.
Bir siyasi karar alındı.
Tedarik zinciri bozuldu.
Döviz hareketleri değişti.
Ve sizin hiçbir hatanız olmadığı halde işletmeniz zarar gördü.
Bazen 99 şeyi doğru yaparsınız. Emeklilik Sonrası Hayatın Görünmeyen Riskleri
Bir şeyi yanlış yaparsınız.
O tek hata bütün sistemi etkileyebilir.
Sonuç?
İflas.
Hayal kırıklığı.
Kaybedilen yıllar.
Ve bazen bunların yanında bozulan sağlık.
İşte hayat planlamasının en önemli noktalarından biri burada ortaya çıkıyor:
Plan yapmak, geleceği kesin olarak bilmek değildir.
Plan yapmak, belirsizliklere karşı hazırlıklı olmaktır.
Sağlıkta da Aynı Hataları Yapıyor muyuz?
Aslında sağlık açısından da çok farklı davranmıyoruz.
Bazılarımız sağlığıyla adeta kumar oynuyor.
“Ben yıllardır böyle yaşıyorum.”
“Sigara içiyorum ama bana bir şey olmadı.”
“Şeker yiyorum ama şekerim normal.”
“Hareketsizim ama kilom normal.”
“Hiçbir şikayetim yok.”
Bir süre gerçekten hiçbir sorun yaşamayabiliriz.
Fakat burada önemli bir yanılgı var:
Bir şey hissetmemek, hiçbir şey olmadığı anlamına gelmez.
Bazı sağlık sorunları uzun süre belirti vermeden ilerleyebilir.
Risk faktörleri de zaman içinde birikebilir.
Dünya Sağlık Örgütü’nün yaşam boyu yaklaşımı tam olarak bu noktaya dikkat çekiyor. Sağlık; genetik, biyolojik, davranışsal, sosyal ve çevresel faktörlerin yaşamın farklı dönemlerinde birbiriyle etkileşimiyle şekilleniyor.
Hastalık Bir Günde Ortaya Çıkmıyor
İnsülin direnci.
Damar hastalıkları.
Kas kaybı.
Karaciğer yağlanması.
Hareketsizliğe bağlı fiziksel kapasite kaybı.
Bazı kronik hastalık riskleri.
Bunların önemli bir bölümü bir gecede ortaya çıkmıyor.
Süreç daha önce başlamış olabilir.
İnsan ise çoğu zaman hastalığın başladığı günü değil, hastalığın fark edildiği günü hatırlıyor.
Bu nedenle ileri yaşta ortaya çıkan bazı sorunlara “birdenbire oldu” demek yanıltıcı olabilir.
Aslında bir süreç yaşanmıştır.
Biz o süreci fark etmemiş olabiliriz.
Ya da görmek istememiş olabiliriz.
Emeklilikte de Aynı Yanılgıyı Yaşıyoruz
Ekonomide de benzer bir durum var.
Çalışırken gelirimiz düzenli.
Hayatımız belli bir düzende ilerliyor.
Sonra emeklilik geliyor.
Gelir azalıyor.
Ve bir anda soruyoruz:
“Benim gelirim neden yetmiyor?”
Oysa sorun emeklilik günü başlamamış olabilir.
Sorun yıllar önce başlamış olabilir.
Tasarruf edilmemiştir.
İkinci gelir oluşturulmamıştır.
Borçlar azaltılmamıştır.
Emeklilikteki harcama düzeni hesaplanmamıştır.
Ve belki de en önemlisi, emekliliğin kendisi bir yaşam dönemi olarak planlanmamıştır.
Üçüncü Bir Yol Var
Bence hayatın önünde üç farklı yol bulunuyor.
Birinci yol:
Hiçbir şeyi önemsemeden yaşamak.
Bugünü düşünmek.
Yarın ne olacağını fazla önemsememek.
İkinci yol:
Her şeyi kontrol edebileceğimizi düşünmek.
Beslenmeyi mükemmel yapmak.
Parayı kusursuz yönetmek.
Hiç risk almamak.
Her şeyi planlamak.
Ama hayatın böyle çalışmadığını hepimiz biliyoruz.
Çünkü hayatın içinde kontrol edemediğimiz olaylar var.
Üçüncü yol ise bana göre daha gerçekçi.
Nereye gittiğimizi bilmek, riskleri görmek ve gerektiğinde yön değiştirmek.
İşte hayat planlaması burada başlıyor.
Finansal Planlama ve Sağlık Planlaması Birbirine Benziyor
Ekonomide buna finansal planlama diyoruz.
Gelirimizi biliriz.
Giderimizi hesaplarız.
Risklerimizi değerlendiririz.
Tasarruf ederiz.
Gerekirse yatırım yaparız.
Beklenmeyen durumlar için bir güvenlik payı oluştururuz.
Sağlıkta da benzer bir yaklaşım mümkün.
Hareket ederiz.
Beslenmemize dikkat ederiz.
Uyku düzenimizi koruruz.
Kontrollerimizi ihmal etmeyiz.
Stresi yönetmeye çalışırız.
Sosyal ilişkilerimizi canlı tutarız.
Bütün bunlar geleceği garanti etmez.
Ama riskleri yönetmemize yardımcı olabilir.
WHO’nun güncel yaşam seyri yaklaşımı da sağlığı yalnızca hastalıkların tedavisi olarak değil, yaşamın bütün dönemlerinde fiziksel, zihinsel ve sosyal iyilik halinin desteklenmesi olarak ele alıyor.
Emeklilik Planı Sadece Para Planı Değildir
Burada emeklilik açısından önemli bir noktaya geliyoruz.
Emeklilik planı sadece “kaç lira maaş alacağım?” sorusundan oluşmamalı.
Şu sorular da sorulmalı:
- Nerede yaşayacağım?
- Aylık giderim ne kadar olacak?
- Ek gelir oluşturabilir miyim?
- Çalışmaya devam etmek ister miyim?
- Sağlığımı nasıl koruyacağım?
- Sosyal çevrem nasıl olacak?
- Günlerimi nasıl değerlendireceğim?
- Yeni bir şey öğrenmeye devam edecek miyim?
- Beklenmeyen sağlık giderleri için hazırlığım var mı?
Çünkü uzun yaşam çağında emeklilik, hayatın son bölümü değil.
Yeni bir dönem.
OECD de yaşlılık dönemine yönelik finansal planlamanın yalnızca emeklilik öncesindeki kararlarla sınırlı olmadığını; emeklilik dönemindeki finansal kararların ve değişen ekonomik koşulların da dikkate alınması gerektiğini vurguluyor.
Hayatın Haritasını Yeniden Çizmek
Belki de emekliliğe yaklaşırken yapılması gereken en önemli şeylerden biri budur:
Hayatın haritasını yeniden çizmek.
Çalışırken hedefiniz terfi olabilir.
Emeklilikte hedefiniz farklı olabilir.
Daha sağlıklı yaşamak.
Yeni bir iş yapmak.
Danışmanlık vermek.
Yazmak.
Seyahat etmek.
Gönüllü olmak.
Yeni bir beceri öğrenmek.
Bir hobiyi işe dönüştürmek.
Ya da sadece daha sakin bir hayat yaşamak.
Bunların hepsi mümkündür.
Önemli olan seçimin bilinçli yapılmasıdır.
Sonuç: Önemli Olan Yolu Bilmek
Hayatta her şeyi kontrol edemeyiz.
Ekonomik krizleri önleyemeyiz.
Savaşları durduramayız.
Pandemileri engelleyemeyiz.
Hastalıkların tamamını ortadan kaldıramayız.
Ancak bazı şeyleri kontrol edebiliriz.
Hazırlığımızı.
Harcamalarımızı.
Tasarruflarımızı.
Sağlık alışkanlıklarımızı.
Öğrenme isteğimizi.
Sosyal ilişkilerimizi.
Ve gerektiğinde yön değiştirme cesaretimizi.
Bence hayatın temel sorusu şudur:
“Ne kadar başarılı oldum?” değil.
“Seçtiğim yol beni gitmek istediğim yere götürüyor mu?”
Çünkü önemli olan yalnızca hangi basamakta olduğumuz değildir.
Önemli olan merdivenin nereye dayandığını bilmektir.
Belki de gerçek hayat planlaması tam olarak budur.
Yolu bilmek.
Riskleri görmek.
Gerektiğinde yön değiştirmek.
Ve mümkün olduğunca uzun süre kendi hayatımızın direksiyonunda kalmak.
Mehmet Ali Tekinsoy