
Diyabetik Ayak ve yaralar şeker hastalığının en ciddi komplikasyonlarından biridir.
Bazen gözle zor fark edilen küçük bir yara,derin dokulara ilerleyerek
enfeksiyona ve uzuv kaybına kadar uzanan bir sürecin başlangıcı olabilir.
Peki, hangi yaralar tehlikelidir ve diyabet hastaları ayak sağlığını
korumak için nelere dikkat etmelidir?
Küçük Bir Yara, Büyük Bir Sorunun Başlangıcı Olabilir!
Diyabetik Ayak Nedir ve Neden Önemlidir?
Şeker hastalığında üzerinde en fazla durulması gereken konulardan biri diyabetik ayaktır.
Diyabet, yıllar içerisinde sinirleri ve damarları etkileyebilir.
Özellikle kan şekeri kontrolünün uzun süre yetersiz olduğu kişilerde
bu sorunların gelişme riski artabilir.

Ayaklarda his kaybı oluştuğunda kişi, ayakkabısının ayağını vurduğunu,
küçük bir kesiği veya oluşan su toplamasını fark etmeyebilir.
Buna dolaşım bozukluğu da eklendiğinde dokuların iyileşmesi zorlaşabilir.
Başlangıçta önemsiz görünen bir yara zamanla enfeksiyona,
doku kaybına ve ağır durumlarda amputasyona, yani uzuv kaybına kadar ilerleyebilir.
Bu nedenle diyabetik ayak, yalnızca bir cilt yarası olarak değerlendirilmemelidir.
Sinir sistemi, damar sağlığı, enfeksiyon ve yara iyileşmesi arasındaki
ilişkilerin birlikte ele alınması gereken ciddi bir sağlık sorunudur.
Görüldüğü gibi Diyabetik Ayak Yaraları Ne Kadar Yaygın?
Her şeyden önce bilimsel araştırmalar, diyabetik ayak yaralarının sanıldığından
daha yaygın olduğunu gösteriyor.
Yayımlanmış çalışmalarda şu sonuçlar bildiriliyor:
- Diyabetli bireylerin yaşamları boyunca yaklaşık %19–34’ünde ayak yarası gelişebiliyor.
- İyileşen diyabetik ayak yaralarının yaklaşık %40’ı ilk yıl içinde tekrarlayabiliyor.
- Üç yıl içerisinde tekrarlama oranı bazı çalışmalarda %60–65 düzeyine ulaşabiliyor.
- Diyabetik ayak yarası gelişmiş kişilerde yaşam boyu alt ekstremite amputasyonu görülme oranı yaklaşık %20 olarak bildiriliyor.
Bu rakamlar, her diyabet hastasının aynı risk altında olduğu anlamına gelmez.
Risk; hastalığın süresi, sinir ve damar hasarı, Genler Kader mi? Epigenetik ve Geleceğin Tıbbı
daha önce yara gelişip gelişmediği ve başka sağlık sorunlarına göre değişir.
Ancak veriler önemli bir gerçeği ortaya koyuyor:
Ancak diyabetik ayakta yara oluşmasını önlemek,
oluşan yarayı tedavi etmek kadar önemlidir.
Aslında Diyabetik Ayakta Küçük Yara mı, Büyük Yara mı Daha Tehlikeli?
Size iki farklı yara göstermek istediğimi düşünün.
Birisi oldukça büyük.
Diğeri ise dışarıdan bakıldığında neredeyse önemsiz sayılabilecek kadar küçük.
Sizce hangisi daha tehlikeli?
Genellikle büyük yarayı gören kişi endişelenir.
Küçük yarayı gören ise fazla önemsemez.
Hatta doktora gitmeye gerek duymayabilir.
Oysa diyabetik ayakta yaranın yalnızca genişliğine bakarak karar vermek doğru değildir.
Diyabetik Ayak Yarasının Derinliği Neden Önemlidir?
Bazen geniş bir yara yüzeysel kalabilir.
Buna karşılık dışarıdan küçük görünen bir yara, derinlere
doğru ilerleyerek tendonlara, eklemlere ve hatta kemiğe ulaşabilir.
Bu nedenle yaranın değerlendirilmesinde genişliği kadar derinliği de önemlidir.
Ancak burada özellikle vurgulamak istediğim bir nokta var:
Yaranın tehlikesini belirleyen tek özellik derinliği de değildir.
Enfeksiyonun varlığı ve şiddeti, ayağın kanlanması,
doku kaybı ve hastanın genel sağlık durumu birlikte değerlendirilmelidir.
Fakat küçük ama derin ve enfekte bir yara, büyük fakat yüzeysel bir
yaradan daha ciddi sonuçlara yol açabilir.
Osteomiyelit Nedir?
Diyabetik ayak yaralarında karşılaşılabilecek
önemli komplikasyonlardan biri osteomiyelittir.
Osteomiyelit, kemik dokusunda gelişen enfeksiyondur.
Yara derin dokulara ulaştığında enfeksiyonun kemiğe yayılması mümkün olabilir.
Böyle bir durumda tedavi daha karmaşık hâle gelebilir.
Tanı için ayrıntılı klinik muayene, uygun kan testleri,
görüntüleme yöntemleri ve gerekli görülen durumlarda kemik örneklemesi kullanılabilir.
Bazı hastalarda manyetik rezonans görüntüleme (MR) gerekebilir.
Tedavide uygun antibiyotikler, yara bakımı,
basıncın azaltılması ve gerektiğinde cerrahi girişimler gündeme gelebilir.
Bu nedenle diyabetik ayakta küçük bir yara bile hafife alınmamalıdır.
Diyabetik Ayakta Sinir Hasarı ve Dolaşım Bozukluğu
Ancak diyabetik ayak yaralarının oluşumunda iki önemli mekanizma öne çıkar.
Diyabetik Nöropati: Ağrıyı Hissetmemek
Diyabetik nöropati, diyabetin sinirler üzerinde oluşturabildiği hasarı ifade eder.
Özellikle ayaklarda koruyucu duyunun azalması,
kişinin yaralanmaları fark etmesini zorlaştırabilir.
Normalde ayakkabının vurması veya ayağa batan küçük bir cisim ağrıya neden olur.
Ancak his kaybı gelişmiş bir kişi bu uyarıları yeterince algılanamayabilir.
Böylece aynı bölge tekrar tekrar baskıya maruz kalabilir ve yara gelişebilir.
Periferik Arter Hastalığı: Kanlanmanın Azalması
Diyabetli bireylerde bacak ve ayak damarlarında daralma veya tıkanıklık gelişebilir.
Bu durum periferik arter hastalığı olarak adlandırılır.
Kan akımının azalması, dokulara oksijen ve besin taşınmasını olumsuz etkileyebilir.
Böylece yaranın iyileşmesi zorlaşabilir ve ağır dolaşım
bozukluklarında doku kaybı riski artabilir.
Diyabetik ayak yarası bulunan kişilerde damar dolaşımının
değerlendirilmesi bu nedenle önemlidir.
Diyabetik Ayak Tedavisinde Bir Hasta Deneyimim

Öncelikle diyabetik ayakla ilgili yıllar önce karşılaştığım bir hastamı hatırlıyorum.
Ayağındaki yara oldukça kötü durumdaydı.
Ayrıca kötü koku ve belirgin doku kaybı vardı.
Damar dolaşımı da ciddi biçimde bozulmuştu.
Ayrıca antibiyotik tedavilerine rağmen yara iyileşmiyordu ve amputasyon kararı gündeme gelmişti.
Hastam bana geldiğinde durum gerçekten ağırdı.
Bu süreçte kanlanmayı destekleyen mekanizmaları değerlendirdik.
Nitrik oksit (NO) mekanizmasını desteklemeye yönelik
bir yaklaşım uyguladık. Nitrik Oksit Nedir? Damar Sağlığındaki Rolü
Yaklaşık bir hafta ile on gün içerisinde bölgede kanlanmanın düzeldiğini gözlemledik.
Sonraki dönemde enfeksiyon tedavisine yanıtın da daha iyi olduğunu değerlendirdik.
Bir ila bir buçuk ay içerisinde yarada belirgin iyileşme sağlandı.
Bu olay, kendi klinik deneyimimde dikkatimi çeken vakalardan biri olarak kaldı.
Ancak burada bilimsel açıdan önemli bir ayrım yapmak istiyorum.
Bu, tek bir hastaya ait klinik gözlemdir. Hastanın bütün tedavi
ayrıntıları ve objektif ölçümleri sunulmadığı için iyileşmenin
yalnızca nitrik oksit mekanizmasına yönelik yaklaşımdan kaynaklandığı söylenemez.
Ayrıca bu gözlem, söz konusu yaklaşımın diyabetik ayakta
kanıtlanmış veya standart bir tedavi olduğunu göstermez.
Diyabetik ayakta dolaşım bozukluğu, enfeksiyon ve doku
kaybı bulunan hastalarda uluslararası kılavuzlara uygun multidisipliner değerlendirme esastır.
Nitrik Oksit (NO) ve Diyabetik Ayak Arasında Nasıl Bir İlişki Var?
Her şeyden önce Nitrik oksit, vücudumuzda doğal olarak üretilen ve
birçok fizyolojik süreçte görev alan önemli bir sinyal molekülüdür.
Özellikle de damarların gevşemesi ve damar fonksiyonlarının düzenlenmesinde rol oynar.
Ayrıca hücresel iletişim, bağışıklık yanıtları ve çeşitli metabolik süreçlerle ilişkilidir.
Nitrik Oksit Damar Sağlığını Nasıl Etkiler?
Damarların iç yüzeyini kaplayan endotel hücreleri,
damar işlevlerinin düzenlenmesinde önemli görevler üstlenir.
Nitrik oksit de bu düzenleme süreçlerinde rol oynayan moleküllerden biridir.
Diyabette endotel işlev bozukluğu, oksidatif stres ve
inflamasyon gibi süreçler damar sağlığını olumsuz etkileyebilir.
Bu nedenle nitrik oksit biyolojisi, diyabet ve damar hastalıkları açısından önemli bir araştırma alanıdır.
Ancak bir mekanizmanın biyolojik açıdan önemli olması,
o mekanizmayı hedefleyen her uygulamanın klinik olarak
etkili olduğunun kanıtlandığı anlamına gelmez.
Diyabetik ayak tedavisinde standart yaklaşım;
Enfeksiyonun uygun biçimde tedavi edilmesi,
yaranın üzerindeki basıncın azaltılması, gerekli yara
bakımının yapılması, kan şekeri ve diğer risk faktörlerinin
yönetilmesi ve damar tıkanıklığı varsa uygun hastalarda
kan akımını yeniden sağlamaya yönelik girişimlerin değerlendirilmesidir.
Nitrik oksit mekanizmasını desteklemeye yönelik uygulamalar,
bu standart tedavilerin yerine geçmemelidir.
Diyabetik Ayak Yarasında Hangi Belirtiler Tehlikelidir?
Diyabet hastalarında ayakta görülen değişikliklerin
erken fark edilmesi büyük önem taşır. Sağlıklı Yaşam Alışkanlıkları
Özellikle şu belirtiler dikkatle değerlendirilmelidir:
- Yeni oluşan yara, çatlak veya su toplaması
- Ayakta kızarıklık, şişlik veya belirgin ısı artışı
- Yaradan akıntı gelmesi
- Kötü koku veya irin
- Ayakta morarma, siyahlaşma veya belirgin renk değişikliği
- Ayakta soğukluk veya dolaşım bozukluğunu düşündüren belirtiler
- Yaranın derinleşmesi veya çevresine yayılması
Diyabetik Ayakta Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Diyabetli bir kişide yeni bir ayak yarası oluştuğunda,
küçük olsa bile gecikmeden sağlık profesyoneli tarafından değerlendirilmelidir.
Hızla yayılan kızarıklık, belirgin şişlik, irin, siyahlaşma,
ateş veya genel durumda bozulma varsa acil değerlendirme gerekir.
His kaybı bulunan kişilerde ciddi enfeksiyon veya doku hasarı gelişmesine rağmen ağrı hissedilmeyebilir.
Bu nedenle ağrının olmaması, yaranın güvenli olduğu anlamına gelmez.
Diyabetik Ayak Yaralarını Önlemek İçin Neler Yapılmalı?
Diyabetik ayakta korunma, tedavinin en önemli parçalarından biridir.
Günlük Ayak Kontrolü
Ayakların her gün kontrol edilmesi önemlidir.
Ayak tabanları, topuklar, parmak araları ve tırnak çevresi dikkatle incelenmelidir.
Ayak tabanını görmekte zorlanan kişiler ayna kullanabilir veya
bir yakınından yardım isteyebilir.
Uygun Ayakkabı ve Çorap Kullanımı
Ayakkabılar ayağı sıkmamalı, sürtünmeye ve basınca neden olmamalıdır.
Özellikle nöropati veya daha önce ayak yarası öyküsü bulunan
kişilerde uygun ayakkabı seçimi önem taşır.
Ayakkabının içi giyilmeden önce kontrol edilmelidir.
His kaybı bulunan kişilerin ev içinde bile çıplak ayakla yürümemesi önerilir.
Tırnak ve Nasır Bakımı
Tırnakların doğru biçimde kesilmesi ve nasırların uygun yöntemlerle
değerlendirilmesi önemlidir.
Özellikle his kaybı veya dolaşım bozukluğu bulunan kişiler,
nasırlarını kesici aletlerle ya da kimyasal ürünlerle kendi başlarına
temizlemeye çalışmamalıdır.
Düzenli Ayak Muayenesi
Diyabet hastalarının ayakları, sinir hasarı ve
dolaşım bozukluğu açısından düzenli olarak değerlendirilmelidir.
Uluslararası Diyabetik Ayak Çalışma Grubu (IWGDF),
çok düşük riskli bireylerde yılda en az bir kez tarama
önerirken, risk düzeyi arttıkça muayene sıklığının artırılmasını önermektedir.
Daha önce diyabetik ayak yarası geçiren kişilerde takip özellikle önemlidir.
Diyabetik Ayakta Bütüncül Tedavi Neden Önemli?
Diyabetik ayak yalnızca bir yara sorunu değildir.
Sinir hasarı, dolaşım bozukluğu, enfeksiyon, mekanik basınç ve
metabolik faktörlerin birlikte rol oynayabildiği karmaşık bir tablodur.
Bu nedenle diyabet tedavisinde yalnızca kan şekeri değerlerine
veya yaranın görünümüne odaklanmak yeterli olmayabilir.
Kan şekeri kontrolü, damar sağlığı, enfeksiyonun değerlendirilmesi,
uygun yara bakımı ve ayağa binen basıncın azaltılması birlikte ele alınmalıdır.
Gerekli durumlarda endokrinoloji, enfeksiyon hastalıkları,
damar cerrahisi, ortopedi ve yara bakım ekiplerinin birlikte çalışması önem taşır.
Hücresel hasar, oksidatif stres, inflamasyon ve damar fonksiyonları da
hastalığın biyolojisini anlamak açısından önemlidir.
Ancak bu mekanizmaların araştırılması, etkinliği kanıtlanmış
tedavilerin geciktirilmesine gerekçe olmamalıdır.
Sonuç: Diyabetik Ayakta Küçük Bir Yara Büyük Bir Tehlike Taşıyabilir
Yazının başında size bir soru sormuştum.
Büyük bir yara mı, küçük bir yara mı daha tehlikelidir?
Artık bu sorunun yanıtının yalnızca yaranın büyüklüğünde saklı olmadığını biliyoruz.
Küçük görünen bir yara derin dokulara ulaşmış olabilir.
Enfeksiyon gelişmiş veya ayağın kanlanması ciddi biçimde bozulmuş olabilir.
Buna karşılık büyük görünen bir yara daha yüzeysel olabilir.
Bu nedenle diyabetik ayakta yaranın genişliği, derinliği,
enfeksiyon durumu ve kanlanması birlikte değerlendirilmelidir.
Bir hekim olarak özellikle vurgulamak istediğim nokta şu:
Diyabet hastalarında küçük bir yara gördüğünüzde, onu önemsiz kabul etmeyin.
Her şeyden önce yaranın kendi kendine iyileşmesini beklemek yerine
zamanında değerlendirilmesini sağlayın. Damar Sağlığı: Endotel, Nitrik Oksit ve Kolesterol
Çünkü erken fark etmek, uygun tedaviye ulaşmak ve
düzenli takip bazen bir uzvun korunmasında belirleyici olabilir.
Bazen en küçük yara, en büyük tehlikeyi taşıyabilir.
Ancak önemli olan, bu tehlikeyi mümkün olduğunca erken fark edebilmektir.
Sağlık notu: Bu yazı genel sağlık bilgilendirmesi amacıyla hazırlanmıştır.
Diyabetik ayak yarası, gecikmeden profesyonel değerlendirme gerektirebilir.
Yazıda aktarılan klinik vaka, bir hekimin kişisel gözlemidir;
Tedavi etkinliğine ilişkin bilimsel kanıt yerine geçmez.
Armstrong DG, Boulton AJM, Bus SA. Diabetic Foot Ulcers and Their Recurrence. New England Journal of Medicine, 2017.
https://doi.org/10.1056/NEJMra1615439
- McDermott K ve ark. Etiology, Epidemiology, and Disparities in the Burden of Diabetic Foot Ulcers. Diabetes Care, 2023.
https://doi.org/10.2337/dci22-0043 - IWGDF. Guidelines on the Prevention of Foot Ulcers in Persons with Diabetes, 2023.
https://doi.org/10.1002/dmrr.3651 - IWGDF/IDSA. Guidelines on the Diagnosis and Treatment of Diabetes-related Foot Infections, 2023.
https://doi.org/10.1093/cid/ciad527 - IWGDF, ESVS ve SVS. Guidelines on Peripheral Artery Disease in People with Diabetes and a Foot Ulcer, 2023.
https://doi.org/10.1002/dmrr.3686


